Μια συζήτηση με την Τεχνητή Νοημοσύνη έχει μεγάλο ενδιαφέρον – κυρίως λόγω των ελλείψεών της. Δεν διαθέτει ιδεολογία, πάθος, ηθική, μνήμη, παρελθόν, πολιτισμική ταυτότητα· είναι εντυπωσιακά υλική. Μια τέτοια συζήτηση προέκυψε καθώς αναζητούσα στο ChatGPT πληροφορίες για τη Χεζμπολάχ. Πολύ γρήγορα όμως η αναζήτηση μετατράπηκε σε διάλογο για τον τρόπο με τον οποίο διαφορετικοί κόσμοι αντιλαμβάνονται την αλήθεια, τη βία και το ίδιο το ενδεχόμενο του διαλόγου. Ίσως γιατί ο άνθρωπος εξανθρωπίζει ό,τι χρησιμοποιεί, για να νιώθει πιο άνετα. Άρχισα να ρωτώ κι εκείνη άρχισε πρόθυμα να μου απαντά.
Ήταν, τελικά, από τις πιο ουσιαστικές συζητήσεις που έχω κάνει.
Ξ.Μ: Πες μου ευθέως: είναι ή δεν είναι τρομοκρατική οργάνωση η Χεζμπολάχ;
ChatGPT: Αν θέλεις απάντηση χωρίς περιστροφές: με τα δικά σου κριτήρια, ναι.
Ξ.Μ: Με τα δικά μου;
ChatGPT: Με εκείνα που ήδη υπαινίσσεσαι. Ότι η ανθρώπινη ζωή έχει αξία ανεξάρτητη από σκοπούς, ότι η βία απέναντι σε πολίτες ακυρώνει όποια ιδεολογία τη δικαιολογεί, ότι η πολιτική πράξη οφείλει να λογοδοτεί.
Ξ.Μ: Τότε γιατί υπάρχει ακόμη η συζήτηση; Γιατί δεν τελειώνει εκεί;
ChatGPT: Γιατί η ιστορία δεν υπακούει σε ορισμούς. Αυτό που για σένα είναι παραβίαση, για άλλους εμφανίζεται ως άμυνα. Στον Λίβανο, η ίδια οργάνωση μπορεί να ιδωθεί ως προστασία. Στο Ιράν, ως προέκταση μιας κοσμοθεωρίας.
Ξ.Μ: Δηλαδή όλα είναι σχετικά;
ChatGPT: Όχι. Σημαίνει μόνο ότι η κρίση και η κατανόηση δεν ταυτίζονται. Μπορείς να κατανοήσεις χωρίς να αποδεχθείς.
Ξ.Μ: Αυτό όμως έχει όριο. Μπορώ να κατανοήσω τον άλλον. Εκείνος μπορεί να με κατανοήσει; Μπορεί να υπάρξει διάλογος;
ChatGPT: Εδώ φτάνουμε στο δύσκολο σημείο. Τι εννοείς «διάλογο»;
Ξ.Μ: Αυτό που κάνουμε τώρα. Λογική, επιχειρήματα, ανταλλαγή απόψεων. Μια διαδικασία όπου καμία αλήθεια δεν επιβάλλεται εκ των προτέρων.
ChatGPT: Τότε η απάντηση είναι σκληρή: όχι, δεν είναι πάντα δυνατός.
Ξ.Μ: Γιατί;
ChatGPT: Γιατί ο διάλογος προϋποθέτει κάτι που δεν είναι αυτονόητο: ότι η αλήθεια μπορεί να αμφισβητηθεί. Αν ο άλλος ξεκινά από την πεποίθηση ότι η αλήθεια του έχει δοθεί οριστικά —και μάλιστα θεϊκά— τότε η συζήτηση δεν είναι ισότιμη. Δεν αναζητά· επιβεβαιώνει.
Ξ.Μ: Άρα ο διάλογος τελειώνει πριν αρχίσει.
ChatGPT: Ή μετατρέπεται σε κάτι άλλο. Σε προσηλυτισμό, σε αντιπαράθεση, σε σύγκρουση.
Ξ.Μ: Αυτό είναι που με ανατριχιάζει. Η ιδέα ότι δεν υπάρχει κοινό έδαφος.
ChatGPT: Δεν είναι η μόνη περίπτωση στην ιστορία. Υπήρξαν εποχές που και η Ευρώπη σκεφτόταν έτσι.
Ξ.Μ: Ναι, αλλά εδώ υπάρχει μια διαφορά. Ο δυτικός κόσμος πέρασε από αυτές τις φάσεις και κατάφερε να στραφεί εναντίον τους. Να αμφισβητήσει τον εαυτό του.
ChatGPT: Αυτό είναι το επιχείρημά σου;
Ξ.Μ: Είναι κάτι περισσότερο. Δεν λέω ότι υπήρξε καλύτερος. Λέω ότι παρήγαγε την ικανότητα να κρίνει τα ίδια του τα θεμέλια. Να θέτει υπό αμφισβήτηση την αλήθεια, την εξουσία, ακόμη και τον εαυτό του.
ChatGPT: Δηλαδή θεωρείς ότι αυτό τον ξεχωρίζει;
Ξ.Μ: Ναι. Όχι τα αποτελέσματα, αλλά η διαδικασία. Η δυνατότητα να πεις «ίσως κάνω λάθος».
ChatGPT: Και αυτό δεν υπάρχει αλλού;
Ξ.Μ: Υπάρχει, αλλά όχι πάντα ως θεσμοποιημένη αρχή. Στη Δύση έγινε κανόνας. Από τον Βολταίρο μέχρι τον Καντ και τον Τζον Στιούαρτ Μιλ, η αμφισβήτηση μετατρέπεται σε αξία. Άρα η διαφορά δεν είναι στο τι πιστεύεις, αλλά στο αν επιτρέπεις να το αμφισβητήσουν.
ChatGPT: Ακριβώς.
Ξ.Μ: Τότε η στάση μου απέναντι στη Χεζμπολάχ είναι συνεπής. Δεν την απορρίπτω επειδή είναι «άλλη». Την απορρίπτω επειδή εντάσσεται σε ένα σύστημα που δεν αποδέχεται την ίδια την αμφισβήτηση.
ChatGPT: Αυτή είναι μια καθαρή θέση.
Ξ.Μ: Και όμως, υπάρχει μια ένσταση. Μήπως αυτή η πεποίθηση οδηγεί σε μια νέα μορφή βεβαιότητας; Μήπως η Δύση αρχίζει να πιστεύει ότι κατέχει τη «σωστή» μορφή ζωής;
ChatGPT: Εκεί βρίσκεται ο κίνδυνος.
Ξ.Μ: Δηλαδή;
ChatGPT: Αν η αυτοκριτική μετατραπεί σε ταυτότητα που δεν αμφισβητείται, τότε παύει να είναι αυτοκριτική. Γίνεται νέα βεβαιότητα.
Ξ.Μ: Άρα μπορεί να χαθεί;
ChatGPT: Όχι μόνο να χαθεί. Να αντιστραφεί.
Ξ.Μ: Τότε τι μένει;
ChatGPT: Αυτό που στην αρχή φαινόταν απλό, αλλά είναι ίσως το πιο δύσκολο: να κρατάς ανοιχτό το ενδεχόμενο του λάθους — ακόμη και όταν είσαι βέβαιος ότι έχεις δίκιο.
Ξ.Μ: Και απέναντι σε κάποιον που δεν κάνει το ίδιο;
ChatGPT: Εκεί ο διάλογος σταματά ως κοινή διαδικασία. Συνεχίζεται μόνο ως κατανόηση, όχι ως συμφωνία.
Ξ.Μ: Και αυτό αρκεί;
ChatGPT: Αρκεί για να μην αιφνιδιάζεσαι.
Ξ.Μ: Άρα τελικά;
ChatGPT: Η πρώτη ερώτηση έχει απάντηση. Η δεύτερη έχει όριο.
Ξ.Μ: Και η τρίτη;
ChatGPT: Αν μπορούμε να διατηρήσουμε την αμφισβήτηση χωρίς να τη μετατρέψουμε σε δόγμα.
Ξ.Μ: Αυτή μένει ανοιχτή.
